St.Martinuskčrk Wyck

(St.Martinuskerk/St.Maartenskerk Wyck)

 

 

Verhaal van Fons van Hees Zwarte Christus van Ton van Schaik Volksverhaal Zwarte Christus
In Wyck een beetje verscholen staat de St.Martinuskerk / St.Maartenskerk, over deze in feite niet te missen kerk  kun je veel informatie vinden op het internet, boeken en forums, echter deze zijn bijna verschillend, op deze pagina heb ik ze willen samenvoegen tot één compleet verhaal.

De St.Martinuskerk/St.Maartenskerk:

Wat de Sint Servaas en de Slevrouwe al eeuwen waren voor Maastricht, dat werd ook, zij het veel later, de Sint Martinuskerk in Wyck. Echter niet, alleen een geestelijk tehuis voor de eigen parochianen maar ook een geestelijke kracht. Een centrale waarvan de uitstraling veel verder ging reiken dan de eigen parochiegrenzen. Pelgrims uit alle windstreken komen er om, in september, de Sint Gilleszegen te ontvangen. De kerk werd het start- en eindpunt van de jaarlijkse processie naar Sjerpenheuvel. En boven dit alles is daar, sinds 1804, de verering van de wonderbare beeltenis van de Zwarte Christus van Wyck.

De tegenwoordige kerk van Sint Martinus met de 70 meter hoge toren is, overigens, verre van het eerste kerkgebouw dat daar, op de rechter Maasoever tussen de beide stadsbruggen in, opgetrokken werd. Al vanaf het begin van onze jaartelling moet er zich een plaats van gebed bevonden hebben. De Romeinen zouden er een tempel ter ere van hun oorlogsgod Mars hebben opgericht. En zoals dat in de tijden der kerstening gebruikelijk was, werd ook deze heidense plek te Wyck getransformeerd in een christelijke ruimte voor God en gelovigen.

OORSPRONG:

De St. Martinuskerk in Wyck dateert mogelijk uit de vroege middeleeuwen. Zij zou door bisschop Franco van Luik (858-901) geschonken zijn aan het Maastrichtse O.L. Vrouwekapittel. In pauselijke bullen uit de 12e eeuw wordt de St. Martinuskerk inderdaad opgesomd onder de bezittingen van het kapittel. De kerk zou een dochterkerk zijn van de St. Laurentiuskerk in Bemelen en ter collatie hebben gestaan van de kapittelproost van de Maastrichtse O.L. Vrouwekerk.
- In de 14e eeuw had de kerk een eigen pastoor, een kerkhof en een parochiële instelling voor armenzorg, hetgeen wijst op een volledig ontwikkelde parochie. Een geheel nieuwe kerk zou in of rond 1472 zijn gebouwd.
- In het midden van de 19e eeuw was de parochie St. Martinus in Wyck een van de vier Maastrichtse parochies. In 1854 werd het besluit genomen tot afbraak van de kerk en bouw van een nieuwe. De nieuwe Sint Martinuskerk in Wyck is gebouwd van 1857-1860 naar ontwerp van architect Pierre Cuypers en is gebouwd uit rode baksteen op de plaats van een bouwvallige gotische kerk, die in de Franse tijd groot genoeg geacht werd voor achthonderd personen.

1472- 1856:

Het is niet waarschijnlijk dat dit eerste kerkje - toegewijd aan de heilige Romeinse soldaat Martinus, de latere bisschop van Tours - het tot in de tweede helft van de 15de eeuw heeft uitgehouden. Toen vond namelijk, in 1472, volgens de Maastrichtse geschiedschrijver Herbenus een herbouw plaats 'bijna geheel van op de fundamenten'. Zodat er eerst nog een tweede kerk moet zijn gebouwd dan wel verbeterd. De, wellicht dus, derde kerk uit de 15de eeuw was een nogal onooglijk gebouw. Waarvan het koor, in tegenstelling tot de vorige kerk, op het oosten kwam te liggen en waarvan de honderd jaar later opgerichte toren wel mooi van lijn was en van goede smaak getuigde. Halverwege de vorige eeuw was de kerk zo bouwvallig geworden dat tot afbraak werd besloten. Hetgeen in 1856 ook gebeurde. De parochie van Wyck had, inmiddels, heel lang een heel bescheiden rol gespeeld in het kerkelijk leven van de stad. Tot 1587 was de kerk van Wyck een 'quarta capelia', een hulpkerk van de parochie van Bemelen. Welke weer, op haar beurt, afhankelijk was van het kapittel van Onze Lieve Vrouw. Vanuit Bemelen was Wyck ook beter bereikbaar en dus bestuurbaar dan vanaf de overkant van de Maas. Die toen vaak en ver buiten haar oevers trad terwijl ook de houten brug vaker onklaar raakte.

Nadat dan, in 1472, de herbouw van de Sint Maartenskerk was voltrokken werd Wyck, in 1473, een zelfstandige parochie. Waarvan Lucas Bulvis - tot 1516 - de eerste 'verus pastor' werd, de eerste echte pastoor. Onder zijn pastoraat werd, in 1482, de kostbare geelkoperen doopvont door Joannes Devenle oftewel Jan van Venlo gegoten, nog altijd een der belangrijkste bezittingen van de kerk. Wycks bekendste pastoor was L. P. Delruelle van 1783 tot 1807. Hij schreef gedichtjes in het Wycker dialect. Hij had, helaas, ook met minder poëtische zaken te maken zoals de dagen der Franse revolutie. Na een tijdje gesloten te zijn geweest werd de kerk weer, in 1802, in gebruik genomen en, in 1804, tot hoofdparochiale kerk verheven van het nieuw opgerichte kanton, voorloper van het dekenaat Wyck. Waarvan dan pastoor Delruelle de eerste kantonpastoor of deken werd.

Tijdens de belegering van de Fransen had de Sint Martinuskerk een extra knak gekregen terwijl het gebouw door al de doorstane veranderingen in de loop der tijden steeds wankeler op zijn fundamenten was komen te staan. Vooral de toren liep, bij het bombardement in 1794, ernstige schade op die nooit werd hersteld. Wel de noordelijke zijbeuk, die eveneens had geleden, doch toen was het te laat. De kerk begon naar het noorden over te hellen. Op 11 mei 1854 volgde de sluiting. De vrees bestond dat de kerk zou instorten.
 (Tot 1855 stond hier de middeleeuwse in kalksteen opgetrokken Sint Martinuskerk. Deze met de kerktoren naar de maaskant gelegen kerk moest in 1855 wijken). Het redden van het gebouw zou te duur worden. En daarom kreeg, uiteindelijk, op 4 juni 1856 architect P. Cuypers van het kerkbestuur, onder voorzitterschap van pastoor deken mgr. P. D. van Laer, de opdracht een nieuwe kerk te ontwerpen. Deze was een der eerste van de Roermondse bouwmeester en meermalen, zij het ten onrechte, als een 'jeugdzonde van Cuypers' afgeschilderd.(Het was ook in Maastricht waar Cuypers zijn eerste kans kreeg om volledig naar eigen inzicht een kerk te bouwen in de Neogotische stijl). De kerk zou aanvankelijk, om financiële redenen, een houten gewelf krijgen. Het werd, later, toch een stenen gewelf dat, voor die tijd, een unicum was.

Nao Bove

1857 - 1878:

Het is een neogotische Rooms-katholieke kerk in de wijk. De kerk is gelegen tussen de Rechtstraat en de rivier de Maas. De bouw was, ondanks subsidies van Gemeente en Rijk een moeilijke financiering. Om de financiering van de nieuwe Sint Martinuskerk mogelijk te maken werd een Koninklijke machtiging een geldlening van 16.000 gulden uitgeschreven. Er werden 160 obligaties van 100 gulden uitgegeven. Daarnaast hield men, met toestemming van burgemeester en wethouders van Maastricht, een wekelijkse collecte, de zogenaamde ‘Sint Maartenspenning’. 

 

Op 27 januari 1857 had de aanbesteding plaats en de eerste steenlegging vond plaats op de 13de mei, de feestdag van Sint Servaas. Onder de eerste steen werd een oorkonde ingemetseld ondertekend door zowel mgr. Paredis - de eerste bisschop van Roermond na het herstel der hiërarchie - en een reeks van notabelen als de 'aalmoezeniers', dat wil zeggen de collectanten die drie jaar lang wekelijks huis aan huis stuivertjes en dubbeltjes hadden opgehaald en 'lotterieën' hadden georganiseerd. Aannemer Bremke bouwde de kerk voor f 63.890,-. Ongeveer anderhalf jaar later, op 8 december 1858, kwam bisschop Paredis weer naar Wyck voor de plechtige consecratie. Op 13 mei 1878 werd het nieuwe orgel ingewijd dat Pereboom en Leyser hadden gebouwd. Zonder twijfel het fraaiste werkstuk van deze Maastrichtse orgelbouwers wier naam met vrijwel elke oudere kerk in de stad is verbonden en die voor een aantal randdorpen eveneens kleinere kerkorgels vervaardigden. 

Tijdens de bouw werden de plannen bijgesteld. Men meende namelijk dat de kerk, gelegen aan één van de invalswegen van Maastricht, een monumentaal karakter moest hebben. Het kerkschip moest daarom hoger opgetrokken worden dan aanvankelijk de bedoeling was. De extra kosten die hieraan verbonden waren werden door de Gemeente Maastricht betaald.

 

De Martinuskerk heeft een 70 meter hoge toren met haakse steunberen en een nis met driedelige tracering in elk der gevels van de klokkeverdieping, die bekroond wordt dooreen ingesnoerde naaldspits. De kerk heeft een tweedelige wandopbouw, slanke pijlers met kolonnetten en kruisribgewelven. In 1878 werd door de fa.Pereboom en Leyser driemanuaals mechanisch orgel in neo-gotische kas geplaatst. In de zuidelijke wand van het zuidertransept bevindt zich een grafsteen uit 1509. Tegen de toren bevindt zich een gedenksteen voor de graaf Van Tilly, 1732. Verder zijn rond de kerk acht grafzerken van de 16e-18e eeuw en zeven grafkruisen van de 17e-18e eeuw. Klokkenstoel met klok is van N. Legros, 1761 en heeft een diameter van 95 cm. De sacristie is gemaakt door A. Boosten (1923), een door Cuypers geplaatste dakruiter is verwijderd in de jaren 1950, verder verdween de neogotische aankleding onder de witkwast in 1958. In het hoofdportaal is er een beeldhouwwerk te zien van de heilige St.Martinus (St.Maarten) die zijn mantel deelt uit 1946 van de hand van Wim Visser Martinus, de ramen zijn van de hand van o.a. Slijpen, Schoonbrood, Hans Truijen. De kerk werd gerestaureerd in/van 1910 – 1926 / 1978 – 1980, de toren werd gerestaureerd in 1985. Inventaris: notenhouten kruisbeeld. Zwarte Christus, geelkoperen doopvont door Johannes van Venlo (1482) met deksel (1717), een kaarsenkroon (achttiende eeuw).

1940 -1955:

De Sint Martinuskerk heeft het tijdens de laatste wereldoorlog nog zwaar te verduren gehad. Op 10 mei 1940, toen de Sint Servaasbrug de lucht invloog, gingen met diezelfde ene klap zo goed als alle gebrandschilderde ramen eraan. Alleen de drie middelste smalle ramen in het hoogkoor konden worden hersteld en, na de oorlog, worden herplaatst. Onder pastoor H. Geusgens - in 1955 geďnstalleerd - is het interieur grondig gewijzigd en versoberd. Het werd ontdaan van zijn bonte beschilderingen en het weinig artistieke meubilair werd verwijderd. De kerk kreeg, met en met, een aantal nieuwe vensters: een van de glazenier Wiegersma, twee van Jéróme Goffin en acht, in pop-art, van Hans Truyen.

Nao Bove

Voor meer foto's van de St.Martinuskerk en de processie 2008 klik op de camera:

Voor méér foto's over de St.Martinuskerk van exterieur en interieur en oude foto's klik op >>>

Voor foto's over de processie van Wyck in 2008 klik op >>>>>

Nao Bove

bron: boek  Maastrichtse Monumententaal, Historisch Encyclopedie Maastricht, Internet: Mestreechonline, Meertens Instituut, Kerken in Limburg, Wikipedia, Zicht op Maastricht, Wapedia

 foto's exterieur John Kerkhofs interieur: Aljo Toissant

eine terök