Gemeente - Reiniging Maastricht

1894-1994 honderd jaar jubileum

 

Gemeente-Reiniging Maastricht:

 

Uit respect voor de mensen die onze stad schoon en propertjes houden, het volgend stukje geschiedenis over de Stadsreiniging van Maastricht:

 

Alhoewel reeds in de ‘gemeentewet van 1851’ werd vastgelegd dat de stadsreinheid een aangelegenheid was van de gemeente, duurde het tot oktober 1893 voordat het besluit werd genomen om op 1 januari 1894 de Gemeente-Reiniging in eigen beheer te exploiteren. Hiervoor was in de 19e eeuw de stank bijna ondraaglijk. De huisjes die oa tegen de walmuur van het Lang Grachtje waren aangebouwd hadden geen eigen toilet, in de plaats hiervan moesten de bewoners een houten poepdoos delen. Er was nog geen verlichting in de straten, daardoor kon je 's nachts geen hand voor je ogen zien, het resultaat hiervan was dat de buurt bezaaid was met menselijke ontlasting.
Je kunt je voorstellen dat er overal troep lag. Veel straten hadden geen riool, er was alleen een goot in het midden van de straat of men gooide het afval rechtstreeks in de Jeker, de Maas het Bassin of in het Kanaal. Oude matrassen en andere kapotte of niet meer te gebruiken huisraad werden in het water of op mestvaalten gegooid. Men nam het niet zo nauw met de hygiëne, in de openbare urinoirs werd ge
poept en huisvuil en haardas gestort. De varkensslagers aan de Vijfharingenstraat, die thuis uitbeenden, smeten hun afval in het riool. De enorme rottingslucht in de stad werd gezien als een bedreiging voor de volksgezondheid. Toen bij een cholera-epidemie in 1866 een groot aantal slachtoffers viel te betreuren onder de arbeiders, dacht men niet dat het kon liggen aan het vervuilde drinkwater uit het Bassin of het kanaal. Vroeger dacht men dat de besmetting door de ‘vervuilde’ lucht werd verspreid.

 
Om hier einde aan te maken werd in Maastricht de 'inrigting van secreeten en secreetputten' verplicht, in elke woning of achtertuin moest een 'huiske' aangelegd worden.
Waar dit technisch niet mogelijk was, moest een losse mobile toilet worden gebruikt, een zgn fecaliënton.
Voor zes gulden per jaar werd de ton wekelijks door de gemeente geleegd.
De stroonttönnekes hadden handvatten waar twee stokken door gestoken konden worden, twee man droegen deze dan als een brancard naar de strontkar op straat. De handel in menselijke ontlasting bracht de gemeente geld in het laatje, de uitwerpselen werden verkocht aan de boeren en deze gebruikte dit weer als mest op hun land. Er werd een hogere prijs gevraagd voor de ontlasting van de ‘rijke  lui’, door de variatie in hun voedsel zat er een hoog stikstofgehalte in en men leverde dus ‘eersteklas mest’, misschien dat daar de uitdrukking ‘sjietgeld’ vandaan komt, wie weet. Sommige boeren wilde niet betalen voor de mest en haalden deze in de nachtelijke uren stiekem leeg.

 

De toenmalige ‘Commissie Bonhomme’ noemde als voornaamste reorganisatie de afschaffing van de hondenkarren en wilde deze vervangen door paardenkarren voor het dagelijks ophalen van straatvuil, huisafval en haard-as. In 1894 had de Gemeente-Reiniging Maastricht de taak om de stad schoon te maken en het vuil op te halen voor ca 35000 Maastrichtenaren. Er moest snel gezorgd worden voor behuizing voor paard (10 stuks) en mens en loodsen voor het materiaal, er werd rijdend materieel aangeschaft, 300 gegalvaniseerde ijzeren tonnen om de oude houten tonnen te vervangen. Ook werd door de gemeente een ‘stroontmesjien’ aangekocht, hiermee kon men de ontlasting oppompen en werd het smerige handwerk overbodig. De Gemeente Reiniging beschikte in 1894 over 46 man/vrouwelijk personeel waaronder 1 poetsvrouw voor het schoonhouden van de politiebureaus, 1 voor het schoonhouden van het slachthuis, 1 voor het schoonhouden van de urinoirs, hoeken en gangen, 6 vrouwelijke straatvegers. De mannen deden werkzaamheden als stalknecht, voerlieden, sectievegers, tonnendragers en wassers, het ledigen van de beerputten, zinkputten en openbare straatkolken en de vaalt. Uiteraard met 1 hoofdingenieur, 1 hoofdopzichter, 1 opzichter mestvaalt, 1 onderbaas en nog een administratieve kracht. De salarissen varieerden van f 1,15 per dag tot aan f 0,60 cent per dag, de dagloon van de werklieden was nog minder. Vanaf 1905 steeg de beloningen en nam ook het personeelsbestand toe.

 

Er was zelfs een 'Verordening op de reinheid der straten en goten', maar velen hielden zich daar niet aan.
Iedere woensdag en zaterdag liep een ‘deender’ met een bel door te straten en schreeuwde ‘Straotkeere’! In de zomer tussen vier en zes en in de winter tussen drie en vijf. Bewoners die hier niet aan voldeden konden een boete riskeren. Volgens het waren er in 1857, 20, in 1860, 22, in1870, 6, in 1880, 33, in 1890,13, 1900, 17, in 1910,7, in 1918, 2 en in 1929 weer 7 overtredingen geconstateerd .

In achterbuurten werden ijzeren vuilnisbakken op straat geplaatst.
Maastricht kreeg een waterleiding, waarmee het drinkwater schoon werd en toiletten met waterspoeling mogelijk werden.
De stadspompen, die voorheen goed water leverden, verloren meer en meer hun functie. Het duurde nog decennia voordat de stronttonnen echt verdwenen.
Men was de winst die het mest opleverde niet graag kwijt en in veel huizen was het technisch ingewikkeld en te duur om een toilet en riool aan te leggen.
De urinestank, die vooral na de weekeinden uit de riolen opsteeg, bleef.
De riolen konden nog niet goed doorgespoeld worden omdat ze opslagplaats van mest waren. Maar langzaam aan verbeterde de reinheid van Maastricht.

 

De lokaties van de Gemeente Reiniging waren, Het Lindenkruis, de Jekerstraat, het Pesthuis, de Hoogbrugstraat, de Maaspuntweg, Hoogfrankrijk, Noorderfront en uiteindelijk Limmel.

De invoering van de huisvuilemmer was in 1954 en resulteerde in ca 27.000 in gebruik zijnde emmers. In 1971 deed de plastic huisvuilzak zijn intrede.

Eerste veegwagen Enkele viervoeters met hun voormannen

Vaan vreuger tot noe:

’t Lindekruus waor de veurgenger vaan Lummel.

‘Nne veurmaan sleep bij de peerd en aof en tow beij zien eige vrow.

De Reinigingspeerd wiste beter de weeg daan de voorluij.

Vreuger leet de veurmaan ’t peerd werreke en noe werrek de voorman wie e peerd.

‘Nne rolvloer waor ‘nne drekwaagel, dus gein rolsjaatsbaon.

Met ‘nne Streicher woort de straot gekeerd.

De Sweeper waor geine zenger, mer ’n veegmesjien.

De Ramillis waor geine knien, meh ‘ne drekwaagel.

Hoeg Fraankriek waor e oonderkaome, dus gein vekansieland.

E Sectieweegelke had niks met seks te make.

Keump de Bantam de Musketeer tegen; väöl drek vendaog.

De Wörrem vaan de Musketeer moos noe en daan ins weure opgelas.

De Commer en Dodge kaome oet ingeland, de wisselbek waore model Mestreech.

Zeet Joep tege Sander, laop door dao kump de Wander.

D’n Drekmaan vaan vreuger heit noe Reinigingsambteneer.

D’n Drek vaan vreuger heit noe Integraal Ingezamelde Afvalstromen.

’t Stort is noe ’t O.S.S..

De Cirkel is ’t G.F.T. Febrik.

G.F.T. dat zien eerappelesjelle vaan vreuger.

’t Aaijt mesjien Daank veur Staank heet ummer noog ‘nne sjoene klaank, ’t versjil tösse vreuger en noe is de boetekant de börreger bleif altied euze beste klant.

Naor Bove

Bent u benieuwd hoe de 'Stroontmesjien' er vandaag de dag uitziet klik dan op deze

 Youtube link van Breur Henket (waarvoor dank):

De 'stroontmesjien'. stukje van Lex Smeets 'Herinnering aan 't Stroontmesjien'.

Een meer dan mooi verhaal ter gelegenheid van haar 40 jarig jubileum zette Yvonne de Bruijn haar belevenissen van de afgelopen veertig jaar op papier. Met veel humor, maar ook met een gezonde portie ironie, geeft zij een levendige beschrijving van haar werk als ambtenaar bij de gemeente. Oftewel: wat er vroeger allemaal kon. En hoe de tijden ongelofelijk veranderd zijn, volgens de vertelster hoofdzakelijk in positieve zin. Dit verhaal kunt u hier lezen.

Bron: Boek ‘Loop naar de pomp’ van C.Cilekens, J. van den Boogaard en B.P.A.Gales blz.73 en 100, Editie 100 jaar stadsreiniging Maastricht 1894-1994, jubileumuitgave Stadsreiniging Gemeente Maastricht, Forum  MestreechOnline., tekening legen secreet CITG Home Delft, foto's Editie 100 jaar stadsreiniging Maastricht 1894-1994, jubileumuitgave Stadsreiniging Gemeente Maastricht, Youtube van MestreechOnline/ Breur Henket..

Aonvaank